Istorija Sokobanje

Sokobanja je menjala svoj naziv, te ima podataka da se zvala: BALNEA, VELIKA BANJA, BANJA, ALEKSINAČKA BANJA, SOKOL BANJA. Današnji naziv je u upotrebi od sredine XIX veka.
Godine 1413. biograf despota Stevana Lazarevića, Konstantin Filozof, u svom delu “Život despota Stevana Lazarevića” kaže:”Musija idući takvim mislima udari prvo na odmetnutog njegovog vojvodu u gradovima Sokolnici i Svrljigu…” Pominjući grad Sokolicu, biograf je sigurno mislio na Soko-grad, staro srednjevekovno utvrđenje.

Sokobanja u turskom periodu

Turci su zauzeli Sokobanju 1398, devet godina posle kosovske bitke. Konstantin Filozof u biografiji despota Stevana Lazarevića pominje da je 1413. godine u Banji zapovednik bio turski podanik Hamza koji se odmetnuo od Sultana Muse. Zbog toga je Sultan Musa zauzeo grad Sokolac, a Hamzu uputio u Jedrene, gde je pogubljen.
Turski geograf Hadži-kalfa (1658) pominje Banju kao sedište kadiluka.
Dva puta je Banja prelazila u vlast Austrijanaca za vreme ratova 1690 i 1737. godine, a kasnije, opet, pripada Otomanskoj imperiji, posto je prema Požarevackom miru (1718) granica prolazila severno od Banje. U to vreme Banja je veliko i živo mesto.
Sredinom prve polovine prošlog stoleća u Banji je bilo oko 50 srpskih i 700 turskih kuća. Srpske kuće nalazile su se oko današnjeg Vrela i taj kraj se zvao Varoš. U nižem delu naselja, bliže Moravici, nalazio se turski deo naselja, podeljen na mahale. Najglavnije mahale u to doba su bile – Amam potok, Palilule i Đamajiste. Tada je u Sokobanji bilo pet džamija.
Prema pisanju generala Smetausa, u vreme boravka Austrijanaca 1737. godine, mesto je u doba Turaka bilo varošica sa kupatilima za koja se navodi da su lepo građena, ozidana mermerom i drže se vrlo čisto. Turci su dolazili u Banju sa svih strana, pa i iz daleke Azije.
General Smetaus u svom zapisu navodi da su pre Turaka ovde na lečenje i oporavak dolazili još rimski legionari, ratnici Vizantije i srednjevekovne velmože. Danas nema tragova njihovih zgrada ni temelja srušenih gradova.

Sokobanja u XIX veku

Godina 1818. Hajduk Veljko Petrović oslobađa Sokobanju od Turaka.
Godina 1813. Turci ponovo osvajaju Banju i u njoj ostaju do 1832. godine.
Godina 1832. Knjaz Miloš oslobađa Banju od Turaka i pripaja je Srbiji. Banja tada, zajedno sa Srvljiškom kapetanijom, predstavlja nahiju.
Godina 1834. Osnovano je “Banjsko okružje” kome pripadaju srezovi: zaglavski, timočki, banjski, svrljiški, aleksinački i ražanjski. Po nalogu kneza Miloša te godine izvršena je opravka amama u Sokobanji. Iz tog vremena sačuvan je i plan kupatila, za koje se smatra da je prvi plan jednog kupatila u srpskim banjama. U to vreme završen je Milošev konak (Gospodarska kuća), za potrebe kneza, njegove porodice i svite, a zatim još neke zgrade. Te godine počela je sa radom Prva normalna (osnovna) škola u Sokobanji, a prvi učitelj bio je Anatacko Radosavljević.
Godina 1836. U Sokobanji je bilo: 10 terzija, 17 ćurčija, 11 mehandžija, 1 tufekdžija (puškar), i 1 mumdžija (sapundžija).
Godina 1837. Sagrađena je velika državna zgrada za smeštaj banjskih posetilaca. Prema do sada pronađenim dokumentima prvi čovek koji je ovamo upućen na lečenje bio je zastavnik Lazarević iz Kragujevca. Prvi doktor u Banji je bio Đoka Jovanović, a posle njega kao stalni lekar pominje se dr. Šulek. Za unapređenje i dalju afirmaciju Sokobanje kao lečilišta i turističkog mesta poseban doprinos dao je dr. Emerik Lindermajer, koji je 1835. godine prešao iz Austrije u Srbiju da bi radio kao lekar. Inače, Sokobanjci su 1837. godinu uzeli kao početak organizovanog razvoja zadravstvenog turizma.
Godina 1846. Banja se počela naseobinski “postrojavati”, po propisima oizgradnji naselja i kuća u kneževini Srbiji. “Zdanja i sokaci su u red dovedeni i dobar izgled i uređenost dobili”
Godina 1848. Kneževina Srbija odobrila 5.000 talira za uređenje Sokobanje.
Godina 1849. Postavljen je nadzornik Banje. Bio je to prvi banjski nadzornik u Kneževini Srbiji.
Godina 1850. Izvršena je temeljna oprava kupatila, uključujući i ženski amam koji je do tada bio zasut i zazidan.
Godina 1851. Sokobanja je dobila stalnog sezonskog lekara čija je dužnost bila “da tokom tri letnja meseca vrši sve svoje zvanične dužnosti”. Sa uvođenjem kontrolisanog zdravstvenog turizma počeo je u Sokobanji prvi period njenog balneološkog razvitka.
Godina 1850. Sredinom XIX veka bogati seljaci iz Rujišta, Sesalca i Milušinca napuštaju svoja sela, dolaze u Sokobanju i počinju da se bave trgovinom. Najpre su u prometu bili: stoka, co, gas, duvan i drugi industrijski proizvodi.
Godina 1860. Banja ima 53 varoška dućana i 17 varoških mehana.
Godina 1861. U Banji je doneta uredba “da se meane ne mogu podizati blizu crkvi i škola, a prva učiteljica bila je Jelena Tomić”.
Godina 1874. Posle kratkotrajnog prekida obnovljena je čitaonica u Sokobanji. Na njenom čelu nalazila se uprava čiji je predsednik bio Ljuba Didić, trgovac iz Sokobanje. Čitaonica je imala 39 redovnih članova koji su plaćali godišnju članarinu po 48 groša. Te godine radila je i “Pevačka družina banjska”, koj je bila u “sojedinjenju” sa čitaonicom i pružila joj znatnu novčanu pomoć od 1.200 groša.
Godina 1880. Policijska vlast u Sokobanji izdala detaljno uputstvo o banjskom lečenju.
Godina 1889. Inženjer r. Rabecki uradio je “Plan situacioni za regulaciju varošice Sokobanje. Ovo je najstariji urbanistički dokument Sokobanje.
Godina 1894. U Sokobanji je formirano “Društvo za unapređenje Sokobanje i ulepšavanje njene okoline. Ono je, između ostalog, uredilo pristup Soko-gradu, prostor oko kupatila, banjski park, strelište i kuglanu.

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *